Ο κρυμμένος θησαυρός της Ελλάδας

SHARE:


Ο κρυμμένος θησαυρός της Ελλάδας . Μέρος 1
– του Ανδρέα Τσιφτσιάν

Ο υπόγειος θησαυρός της Ελλάδας δείχνει να έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε μία φτωχή σε ορυκτό πλούτο Ευρώπη, πράγμα που μπορεί να της προσδώσει ένα στρατηγικό πλεονέκτημα στην προμήθεια της ευρωπαϊκής (και όχι μόνο) βιομηχανίας με πρώτες ύλες.  Η πατρίδα μας φέρεται να  έχει σημαντικά αποθέματα σε μεταλλεύματα και πετρώματα, πολλά από τα οποία ούτε καν εκμεταλλεύεται ή σε άλλες περιπτώσεις δεν έχει ξεκινήσει έρευνα για τον εντοπισμό ή εξόρυξή τους. Στα ανεκμετάλλευτα κοιτάσματά της ενδεικτικά μπορούν ίσως να αναφερθούν ο ασβεστόλιθος, ο σχιστόλιθος, ενώ στα κοιτάσματα ορυκτών είναι η πέμπτη μεγαλύτερη παραγωγός χώρα στον κόσμο σε λιγνίτη, μοναδική ευρωπαϊκή χώρα σε παραγωγή χουντίτη και πρώτη στην προμήθεια βωξίτη και περλίτη και στην εξαγωγή ακατέργαστου μαγνησίου. Το μεγάλο ενδιαφέρον όμως εντοπίζεται στην πιθανή δυνατότητα της Ελλάδας στην παραγωγή και εξόρυξη/ανόρυξη υδρογονανθράκων, δηλαδή φυσικού αερίου και στις ευκαιρίες (οικονομική ανάπτυξη) ή και κινδύνους (περιβαλλοντική υποβάθμιση, όξυνση σχέσεων με την γείτονα Τουρκία) που μπορεί να προκύψουν από αυτήν.

Ας δούμε όμως κάθε μία από αυτές τις ευκαιρίες ή κινδύνους κάνοντας αρχικά κάποιες διευκρινήσεις. Η εξόρυξη του ορυκτού ή υποθαλάσσιου πλούτου δεν είναι για μένα η Πανάκεια και το κλειδί στην οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας, όπως εσφαλμένα πιστεύουν πολλοί. Ανάπτυξη δεν επέρχεται αυτόματα από την εκμετάλλευση κοιτασμάτων, αλλά από την σωστή χρήση των κερδών από την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων. Οφείλω να ξεκαθαρίσω, ότι η εξόρυξη και πώληση πρώτων υλών αφορά στον μετασχηματισμό μιας μορφής πλούτου (ορυκτός) σε μία άλλη ισόποσης αξίας μορφής πλούτου (ρευστό χρήμα). Θέλω να πω, ότι ό,τι κερδίζει κανείς από την μια μεριά σε χρήμα από την πώληση, το χάνει ταυτόχρονα σε ορυκτό απόθεμα. Ουσιαστικά η πραγματική διαφορά της αυξομείωσης  του μακροοικονομικού κοινωνικού οφέλους είναι μηδενική! Τα ορυκτά αποθέματα δεν είναι ανεξάντλητα και όταν κάποια στιγμή αυτά τελειώσουν, τότε γίνεται πιο εμφανές αυτό το effect.

Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι οι αραβικές πετρελαιοπαραγωγικές χώρες, των οποίων τα έσοδα προερχόταν αποκλειστικά και μόνο από την πώληση υδρογονανθράκων. Έτσι εξηγούνται οι τεράστιες επενδύσεις σε τουριστικές υποδομές βλ. π.χ. Ντουμπάϊ ή το ενδιαφέρον σε επενδύσεις στο εξωτερικό, δηλαδή σε «ανεξάντλητες» πηγές εσόδων. Σκεφτείτε δηλαδή ένα παράδειγμα, όπου κάποιος βρίσκεται ας πούμε σε οικονομική δυσμένεια και χρειάζεται επειγόντως ρευστό για να βγει από αυτή την θέση. Αν πουλήσει προς αυτόν τον σκοπό το ιδιόκτητο σπίτι του, τότε θα λύσει μεν το πρόβλημα ρευστότητάς του, όμως τα περιουσιακά του στοιχεία ουσιαστικά παραμένουν αμετάβλητα! Ας υποθέσουμε, έχεις ένα σεντούκι με χρυσαφικά στο σπίτι σου και αποφασίζεις να το πουλήσεις. Τι άλλαξε ως προς την περιουσία σου; Τίποτα, διότι ό,τι έδωσε, πήρες.  Αυτό που μπήκε στην μία τσέπη σε ρευστό, χάθηκε από την άλλη τσέπη σε ακίνητη περιουσία ή ασημικά. Η ίδια λογική βρίσκεται και στην  εκμετάλλευση του ορυκτού ή υποθαλάσσιου πλούτου. Το λέω, για να ξεκαθαρίσω την σύγχυση που υπάρχει και εδώ, να μπερδεύονται δηλαδή η εκμετάλλευση κοιτασμάτων με την οικονομική ανάπτυξη. Η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων μπορεί να οδηγήσει σε ανάπτυξη, δεν σημαίνει όμως από μόνη της ανάπτυξη, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι και εχθρική προς αυτήν! Αυτό οφείλεται στο γεγονός, ότι η οικονομία εξόρυξης έχει ιδιαιτερότητες σε σχέση με τις άλλες μορφές παραγωγής, όπως θα προσπαθήσω να περιγράψω παρακάτω.

Μερικές φορές λοιπόν αυτή η διαφορά (οφέλους - κόστους) μπορεί να είναι και αρνητική αν σκεφτεί κανείς ειδικά  το παράδειγμα της Αφρικής.  Στην οικονομία ιδιαίτερης σημασίας είναι ο όρος του αφανούς κόστους και του κόστους ευκαιρίας. Το αφανές κόστος δεν συνδέεται με μία άμεση πληρωμή και δεν καταβάλεται καποιο αντίτιμο για αυτό, ενώ το κόστος ευκαιρίας είναι  το κόστος που προκύπτει από την θυσία ενός αγαθού, για την παραγωγή κάποιου άλλου. Αν για παράδειγμα μία χώρα επιλέξει να κάνει σε μία ακτή εκτεταμένη χρήση ιχθυοκαλλιέργειας αφαιρώντας έτσι κάθε ευκαιρία για τουριστική εκμετάλλευση της ακτογραμμής, τότε ο τουρισμός είναι σε αυτή την περίπτωση το κόστος ευκαιρίας (κόστος που δεν φαίνεται, δηλ. χαμένο όφελος). Για κάθε μονάδα κέρδους από ορυκτούς πόρους χάνεται ένα αντίστοιχο ποσό σε περιβαλλοντικούς πόρους ή σε άλλα εναλλακτικά οφέλη, που όμως επειδή δεν είναι εύκολα μετρήσιμα, ή είναι αφανή επειδή η χρήση τους είναι υποθετική, δεν υπολογίζονται, δημιουργώντας εσφαλμένη εντύπωση του συνολικού ύψους των πραγματικών κερδών. Η μέτρηση του κόστους ευκαιρίας είναι υποχρέωση και πρόκληση για την οικονομική επιστήμη.

Χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγμα είναι η «κατάρα του τριαντάφυλλου» στην Κένυα που είναι ο μεγαλύτερος προμηθευτής τριαντάφυλλων της Ευρώπης. Ίσως οι ερωτευμένοι που τα δωρίζουν δεν γνωρίζουν την μακάβρια ιστορία που κρύβεται πίσω από αυτά. Τα θερμοκήπια της ανθοκαλλιέργειας εκεί κατασπαταλούν τους υδάτινους πόρους, προκαλούν  εκτεταμένη μόλυνση των υδάτων από τα φυτοφάρμακα και ασθένειες του πληθυσμού που έχει χαμηλή προσβασιμότητα σε πόσιμο νερό και ιδιαίτερα χαμηλό προσδόκιμο ζωής που είναι το μισό σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο!  Λειψυδρία, ερημοποίηση και καταστροφή κάθε ευκαιρίας για δυνατότητα παραγωγής γεωργικών προϊόντων που σημαίνει εξάρτηση τροφίμων από το εξωτερικό! Τα κέρδη από την  ανθοκαλλιέργεια λοιπόν, που είναι εμφανή, είναι χαμηλότερα από το κόστος ευκαιρίας της γεωργικής παραγωγής προς σίτιση του πληθυσμού, που όμως είναι αφανές! Το ισοζύγιο του οφέλους είναι αρνητικό και δυστυχώς «δεν φαίνεται», διότι οι κοινωνικές κυρίως επιπτώσεις δεν μετρώνται.

Και στις Σκουριές της Χαλκιδικής , μετράμε μεν τα έσοδα από την πώληση του χρυσού, δεν μετράμε όμως το διαφεύγον κόστος των μελισσοκόμων  που εξαφανιστήκαν ή αυτό από το τυροκομείο που έπρεπε να κλείσει παραδίπλα. (Χμ… εδώ ταιριάζει, το τυρί δεν τό’δαμε).

Και οι «κατάρες» του ορυκτού πλούτου δεν έχουν τέλος στην Αφρική. Η κατάρα του πετρελαίου της Νιγηρίας, του χρυσού της Γκάνας, η κατάρα των διαμαντιών της Σιέρα Λεόνε και του χαλκού της Ζάμπιας, η κατάρα του κακάο (αν και δεν πρόκειται για ορυκτό πόρο) της Ακτής Ελεφαντοστού. Οι επιπτώσεις στο περιβάλλον και στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική σταθερότητα, μπορεί να είναι καταστροφικές, αποτελώντας συχνά την αιτία για πολέμους, βία, διαφθορά (βλ. π.χ. «ματωμένα διαμάντια»).

Γιατί όμως δεν μιλάει κανείς για το καλής ποιότητας κακάο της Αφρικής, αλλά για τις καλύτερες ελβετικές σοκολάτες στον κόσμο;  Οι εργάτες στην καλλιέργεια κακάο αμείβονται με μόλις 1 δολάριο την ημέρα, όταν τα ποσά που κερδίζονται στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης από το εμπόριό του είναι μυθικά. Η Νιγηρία πάλι είναι η πρώτη πετρελαιοπαραγωγός χώρα της υποσαχάριας Αφρικής και 5η παραγωγός χώρα του ΟΠΕΚ και κατέχει περίπου το 3%  των παγκόσμιων αποθεμάτων φυσικού αερίου. Όμως το 80% των Νηγηριανών  ζουν και αυτοί με λιγότερο από 1 δολάριο την ημέρα. Γιατί όμως υπάρχει αυτή η εμφανής διαφορά με τις αραβικές πετρελαιοπαραγωγικές χώρες τις Μέσης Ανατολής που κολυμπούν στην χλιδή;  Στην βιομηχανία διαμαντιών πάλι, παγκόσμια πρωτεύουσα θεωρείται η Αμβέρσα με σημαντικά κέντρα την Νέα Υόρκη, το Τελ Αβίβ, το Λονδίνο, το Άμστερνταμ, περιοχές πολύ μακριά από την Αφρική. Ενώ όμως σε αυτές τις πόλεις είναι μία επιτυχημένη συνταγή πλουτισμού, για τις αφρικανικές χώρες είναι μία «ματωμένη» ιστορία με συγκρούσεις, εμφυλίους, γενοκτονίες.

Γιατί συμβαίνουν όλα τα παραπάνω και τι σχέση θα μπορούσαν να έχουν στην ελληνική περίπτωση; Νομίζω τεράστια, γιατί όπως είπα και παραπάνω σημασία δεν έχει τόσο το πόσο και τι, αλλά κυρίως το πως, δηλαδή οι όροι και οι συνθήκες του παιχνιδιού που καλούμαστε να διαμορφώσουμε προς όφελός μας. Το παράδοξο είναι, ότι ο υπόγειος πλούτος, κυρίως λόγω της κακής χρήσης του, όχι μόνο δεν έχει ευεργετικές συνέπειες, αλλά αποτελεί και την αιτία οικονομικού μαρασμού! Δεν είναι τυχαίο, ότι ελάχιστες είναι οι πετρελαιοπαραγωγικές χώρες στο κόσμο που δεν έχουν απολυταρχικές δικτατορίες και κλεπτομανή πολιτικά καθεστώτα.

Συνεχίζεται...
Ανδρέας Τσιφτσιάν Οικονομολόγος


[next]



Ο κρυμμένος θησαυρός της Ελλάδας . Μέρος 2του Ανδρέα Τσιφτσιάν

Ας δούμε όμως τους λόγους, για τους οποίους μπορούν να συμβαίνουν αυτά που αναφέρθηκαν στο πρώτο μέρος:

Κράτη τα οποία έχουν μεγάλα αποθέματα ορυκτού πλούτου και αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου επικεντρώνουν την παραγωγική τους ικανότητα αποκλειστικά σε αυτό, παραγκωνίζοντας τους άλλους τομείς της οικονομίας και κυρίως την ανάπτυξη υποδομών και εκπαίδευσης. Έτσι ρίχνουν την αξία τους για ξένες επενδύσεις και ξεκινάει ένας φαύλος κύκλος οικονομικής καταβύθισης. Όταν δηλαδή η βαρύτητα πέφτει στην εξαγωγή των πρώτων υλών και σε τίποτε άλλο, αυτό μοιραία έχει ως αποτέλεσμα, οτι εκτός από τις πρώτες ύλες εξάγονται και τα κέρδη από αυτές! Η υπερσυγκέντρωση στις εξαγωγές πρώτων υλών καταστρέφει την προοπτική συνεχούς ανάπτυξης. Αυτό συμβαίνει γιατί αυξάνεται η εξάρτηση από τις διακυμάνσεις της παγκόσμιας οικονομίας και της συνεχούς αυξομείωσης τιμών, πράγμα που καθιστά δύσκολο έως αδύνατο τον μακροοικονομικό προγραμματισμό και την σταθερή οικονομική πολιτική.  Αυτή η αστάθεια απομακρύνει επενδυτές και προσελκύει μόνο «αγοραστές» που ενδιαφέρονται για «αρπαχτές». Έτσι οι συμμαχίες ισχύος στρατηγικής σημασίας αντικαθίστανται από πελατειακές σχέσεις νεποτισμού και νομενκλατούρας (βλ. Αφρική).

Σε αυτή την περίπτωση μιλάμε για το φαινόμενο της κυριαρχίας (domination) ενός οικονομικού κλάδου έναντι όλων των άλλων που οδηγεί σε διαρθρωτική ανομοιογένεια της οικονομίας. Οι δομές παραγωγής διαφοροποιούνται σημαντικά και τα εμπορικά κέρδη ευνοούν τον κλάδο που κυριαρχεί, ενώ αυτό συμβαίνει παράλληλα σε βάρος όλων των άλλων. Μόνο που έτσι η εθνική οικονομία γίνεται πιο ευάλωτη και εκτεθειμένη σε εξωτερικούς κινδύνους (π.χ. πτώση διεθνών τιμών) και τόσο, όσο εξαρτημένη είναι από τον dominant sector. Οι άλλες οικονομικές δραστηριότητες, όπως η μεταποίηση και οι τεχνολογίες που υπόσχονται πιο μακροπρόθεσμα και σταθερά αποτελέσματα, παραμελούνται και υποβαθμίζονται προς όφελος των πιο κερδοφόρων αλλά βραχυπρόθεσμων κερδών. Η διεθνής ανταγωνιστικότητα της χώρας υπονομεύεται και κινδυνεύει (βλ. παρακάτω «ολλανδική ασθένεια»).

Η οικονομία του ορυκτού ή υποθαλάσσιου πλούτου επίσης χαρακτηρίζεται από υψηλά ποσοστά του ρίσκου προσφοράς εξαιτίας της εξαντλησιμότητας των πόρων. Ενώ δηλαδή στους άλλους βιομηχανικούς τομείς το ρίσκο μειώνεται με την αυξημένη παραγωγή, γιατί με τα προϊόντα της μία χώρα εδραιώνει το όνομα και την θέση της στην διεθνή αγορά, σιγουρεύοντας έτσι την εμπορική της ισχύ επί μακρόν, στην οικονομία της εξόρυξης η κίνηση αυτή είναι αμφίδρομη. Κάθε μέρα που περνάει, κάθε επιπλέον μονάδα κέρδους, κάθε αύξηση της παραγωγής, οδηγεί όλο και πιο κοντά στο σημείο μηδέν, στο τέλος, όπου η γη «στεγνώνει». Ενώ στην πρώτη περίπτωση η ανάπτυξη μπορεί να είναι συνεχής, στην δεύτερη περίπτωση ξεκινά απλά η αντίστροφη μέτρησή της. Ο περιορισμένος αυτός χρονικός ορίζοντας της επιχειρηματικής δραστηριότητας μπορεί να δημιουργήσει μάχες για την εξασφάλιση γρήγορων και εύκολων προσόδων. Η παραγωγή σε συνθήκες αυξημένου ρίσκου προσφοράς μπορεί να έχει συνέπειες στο σύστημα χρηματοδότησης και επενδύσεων (τράπεζες) ή σε αύξηση φαινομένων διαφθοράς και αδιαφάνειας.

Θα πρέπει ίσως να πω ακόμη, ότι η εξορυκτική οικονομία χαρακτηρίζεται μεν από υψηλές επενδύσεις κεφαλαίου, αλλά απαιτεί μικρές ανάγκες σε ανθρώπινο εργατικό δυναμικό.  Τον κύριο λόγο στην εξόρυξη κοιτασμάτων δηλαδή παίζουν οι μηχανές και όχι τα ανθρώπινα χέρια και μάλιστα με τρόπο δυσανάλογο, όπως συμβαίνει σε άλλες μορφές παραγωγής, όπως π.χ. την βιομηχανική.  Αυτό οδηγεί σε άνιση κατανομή του πλούτου. Έτσι λοιπόν το παράδοξο είναι, ότι τα κοινωνικά προβλήματα, η μείωση του επιπέδου ζωής, η ανεργία είναι  συχνά αποτελέσματα οικονομιών με υψηλά διαθέσιμα ορυκτών πόρων, ενώ μάλλον θα περίμενε κανείς το αντίθετο. Η περίπτωση αυτή γίνεται πιο εμφανής σε χώρες που πουλούν ακατέργαστη πρώτη ύλη και δεν έχουν δυνατότητες διύλισης ή υγροποίησης.

Και αυτό δεν είναι το μόνο μακροοικονομικό παράδοξο της οικονομίας εξορύξεων. Γνωστός είναι από την οικονομική ιστορία ο όρος της "ολλανδικής ασθένειας" (dutch disease), όπου συναλλαγματικές διαταράξεις οδηγούν σε πτώση των οικονομικών δεικτών. Έτσι συνέβη στην Ολλανδία της δεκαετίας του 60 μετά την ανακάλυψη κοιτασμάτων φυσικού αερίου. Τα αυξημένα έσοδα είχαν ως αποτέλεσμα εξωτερικά εμπορικά πλεονάσματα, τα οποία οδήγησαν σε ανατίμηση του νομίσματος, που με την σειρά της επέφερε προβλήματα στην εξαγωγή και εμπορία των άλλων αγαθών. Κι ενώ τα εξαγώγιμα αγαθά γινόταν ακριβότερα και άρα λιγότερο ανταγωνιστικά, αυξήθηκε η ζήτηση σε εισαγόμενα αγαθά  που γινόταν  φθηνότερα με αποτέλεσμα την αποβιομηχάνιση της χώρας και κατ επέκταση την ανεργία. Η διεθνής ανταγωνιστικότητα μειώθηκε παράλληλα με την βιομηχανική παραγωγή, ενώ ο πληθωρισμός αυξήθηκε κατακόρυφα. Αυτό συνέβη γιατί η ευημερούσα αρχικά οικονομία φυσικού αερίου απαιτούσε ακριβότερη παραγωγή (υψηλά κόστη κεφαλαίου και ανεβασμένους μισθούς) που σε συνδυασμό με την αύξηση της ζήτησης προκάλεσε  ένα cost push που συμπαρέσυρε και όλους τους άλλους βιομηχανικούς κλάδους που δεν μπορούσαν να συμπορευθούν κάποια στιγμή σε αυτούς τους ρυθμούς και να παραμείνουν στην περιοχή των κερδών. Από την ασθένεια αυτή πάσχουν σήμερα ουκ ολίγες  πετρελαιοπαραγωγικές χώρες του κόσμου, όπου παρατηρείται το φαινόμενο η ευημερία και η πολιτική σταθερότητα να ανεβοκατεβαίνουν ανάλογα με τις τιμές του πετρελαίου (βλ. Ρωσία, Αζερμπαϊτζάν,  Αγκόλα,  Βενεζουέλα,  Ιράν, Καζακστάν, Νιγηρία, Σουδάν, Τσαντ, Ουζμπεκιστάν κτλ).


Ακόμη, οι ξένες εταιρίες επιβάλλουν ουσιαστικά την δική τους πολιτική, αφού πρώτα καταστήσουν ανίσχυρες τις τοπικές νομοθεσίες ή τις προσαρμόσουν στα συμφέροντά τους. Βρίσκουν πρόσφορες προς αυτόν τον σκοπό συνθήκες εκμεταλλευόμενες είτε την έλλειψη δημοκρατικών θεσμών και διαφάνειας (π.χ. Αφρική), είτε την δυσμενή και άρα σε κατάσταση ανάγκης θέση και χαμηλή διαπραγματευτική ισχύ ενός κράτους, όπως στην περίπτωση της υπερχρέωσης και πτώχευσης (π.χ. Ελλάδα).

Ίσως είναι και αυτός ένας ακόμη λόγος που επιβάλει να αποκοπεί η συζήτηση της εκμετάλλευσης του υπόγειου πλούτου από την αποπληρωμή του δημοσίου χρέους. Ουδεμία σχέση έχει το ένα με το άλλο και θεωρώ λάθος να συνδέονται αυτά τα δύο πράγματα μεταξύ τους. Καταλαβαίνω τους προφανείς και καλοπροαίρετους συνειρμούς να θέλει κανείς να απαλλαγεί από το δυσβάσταχτο χρέος εκμεταλλευόμενος τα κοιτάσματά μας, αλλά συνιστώ την προσοχή σε αυτό. Δεν μου αρέσει να ακούω, ότι τα κοιτάσματά μας θα λύσουν το πρόβλημα του χρέους, δηλαδή θα λύσουν ουσιαστικά το πρόβλημα τρίτων! Το μεγάλο μέρος των κερδών οφείλει να επιστρέφει στις τοπικές κοινωνίες στην αποκατάσταση τυχών  περιβαλλοντικών ζημιών, στην κοινωνική ασφάλιση και κυρίως σε επανεπενδύσεις κτλ. Όχι στην αποπληρωμή του χρέους! Αν αυτό συμβεί, τότε (για να παραφράσω μια παλιά σατιρική ρήση) θα γίνουμε άλλη μια αφρικανική χώρα με λευκούς κατοίκους.


Το ζήτημα της εκμετάλλευσης του ελληνικού ορυκτού και υποθαλάσσιου αποθέματος είναι για περισσότερους από έναν λόγους ιδιαίτερα δύσκολο. Η Ελλάδα δεν διαθέτει τεχνογνωσία εξόρυξης/ανόρυξης, πράγμα που την  καθιστά εξαρτημένη από τον ξένο παράγοντα. Αυτό της επιβάλει να «δεχτεί» όρους και δεν της δίνει φαινομενικά πολλά περιθώρια διαπραγματευτικών ελιγμών. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει επίσης το γεγονός, ότι ζούμε σε μία χώρα με μοναδικά φυσικά κάλλη. Κάθε περιβαλλοντικό ρίσκο μπορεί να συνεπάγεται μείωση προοπτικών τουριστικής ανάπτυξης (βλ. κόστος ευκαιρίας). Συν τοις άλλοις ή Ελλάδα είναι εκτεθειμένη σε όλους τους υπόλοιπους κινδύνους που αναφέρθηκαν παραπάνω. Διαφθορά, αδιαφάνεια, νεοελληνική νοοτροπία εύκολου και γρήγορου πλουτισμού, έλλειψη περιβαλλοντικής συνείδησης. Το κυριότερο όμως είναι, ότι δεν διαθέτει ισχυρή βιομηχανία και μεγάλη παραγωγική βάση, πράγμα που την θέτει ενώπιον του ρίσκου της κυριαρχίας του συγκεκριμένου οικονομικού κλάδου στην εθνική της οικονομία έναντι όλων των άλλων. Έτσι θα εισάγει προβλήματα, όταν οι διεθνής τιμές θα πέφτουν και θα εξάγει κέρδη, όταν οι τιμές θα ανεβαίνουν.

Για να εκμηδενίσει όλα αυτά τα μειονεκτήματά της η Ελλάδα, χρειάζεται επειγόντως έναν εθνικό στρατηγικό σχεδιασμό τόσο σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής (εθνικό δόγμα, συμμαχική πολιτική, χάραξη ΑΟΖ), όσο και σε οικονομικό επίπεδο (έρευνα, εκπαίδευση, σχεδιασμός υποδομών και κυρίως πολιτική επενδύσεων και διαχείρισης εσόδων) που θα διασφαλίζει τον πολλαπλασιασμό του οφέλους και την εξάλειψη των κινδύνων.

Συνεχίζεται...

Ανδρέας Τσιφτσιάν
Οικονομολόγος


[next]


Ο κρυμμένος θησαυρός της Ελλάδας . Μέρος 3 – του Ανδρέα Τσιφτσιάν 

Ρώτησε κάποιος κάποιον: "Τι δουλειά κάνεις;" Και απαντά αυτός: "Είμαι Νορβηγός!" Πραγματικά αν μιλάμε για μία χώρα πρότυπο στην διαχείριση του υποθαλάσσιου πλούτου της, αυτή είναι η Νορβηγία. Είναι μία χώρα που κατάφερε πραγματικά κάτι μοναδικό, να γίνει δηλαδή πλούσια όχι με χρήματα που έχει κερδίσει, αλλά με χρήματα που δεν έχει ξοδέψει! Πως; Επενδύοντας στο μέλλον. Έτσι οι "ασθένειες" του πετρελαίου δεν την αγγίζουν. Τι μπορούμε να μάθουμε από αυτούς; 

Μία συνετή και ορθολογική εθνική στρατηγική στην οικονομία των ορυκτών ή υδρογονανθράκων οφείλει κατά την γνώμη μου να διαχωρίζει τρεις φάσεις, ώστε να μετατραπούν οι όποιοι κίνδυνοι σε ευκαιρίες: Η πρώτη φάση αφορά στην έρευνα και εντοπισμό κοιτασμάτων. Μία χώρα οφείλει να γνωρίζει που, πόσο και τι διαθέτει, να κάνει δηλαδή λεπτομερή χαρτογράφηση των κοιτασμάτων της. Ο υποθαλάσσιος πλούτος δεν επιτρέπεται να είναι το αποτέλεσμα εικασιών και υποθέσεων, που μπορούν να δημιουργούν σύγχυση, υπεραισιόδοξες ή και διφορούμενες προσδοκίες με άρες μάρες κουκουνάρες, αλλά και να δίνουν την εντύπωση ενός ανοργάνωτου κράτους προς τα έξω. Η δεύτερη φάση αφορά στο διαχειριστικό κομμάτι της οικονομίας εκμετάλλευσης υποθαλάσσιου και μη πλούτου, στις συμφωνίες που θα συναφθούν και στις κοινοπραξίες που θα προκύψουν. Η τρίτη φάση, που την θεωρώ την πιο κρίσιμη, αφορά στην διαχείριση, αξιοποίηση και  κεφαλαιοποίηση των εσόδων, στον τρόπο δηλαδή με τον οποίον θα διανεμηθούν τα κέρδη στην εθνική οικονομία, ώστε αυτά να γεννούν νέα κέρδη και επενδύσεις που θα εξασφαλίζουν μία αέναη ανάπτυξη. 

Όσον αφορά στο πρώτο η Ελλάδα δεν έχει καν προχωρήσει ακόμη στο αυτονόητο, στην θέσπιση δηλαδή της δικής της ΑΟΖ. Τι καταγραφή αποθεμάτων να κάνει, όταν δεν ξέρει η ίδια ποιος είναι ο δικός της χάρτης; Φοβικά σύνδρομα απέναντι στην γείτονα Τουρκία, η παραίτηση από το δόγμα προβολής ισχύος στην εξωτερική πολιτική, ατολμία και ανικανότητα των πολιτικών της, έλλειψη σοβαρής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής, δεν της επιτρέπουν να πράξει η ίδια αυτό που της επιτρέπει το διεθνές δίκαιο! Περισσότερα σε αυτό το κομμάτι δεν χρειάζεται να πω, εφόσον μπορεί να καλυφθεί καλύτερα από άλλους. Σημασία έχει να ξέρουμε από οικονομικής άποψης το προφανές, ότι τα επιβεβαιωμένα κοιτάσματα, ειδικά δε όταν αυτά είναι μεγάλα, μπορούν να ενισχύσουν την διαπραγματευτική θέση μιας χώρας που αφορά στις συμφωνίες συμβολαίων, τιμών, στον καλύτερο επιμερισμό του κόστους δραστηριότητας και τον επιμερισμό κινδύνων, δίνοντας σε ένα κράτος την δυνατότητα συνολικού στρατηγικού σχεδιασμού. Ας μην παραμελούμε εδώ και τον ψυχολογικό παράγοντα που μπορεί να επιδρά θετικά στην αγορά την ελληνικής οικονομίας. 

Όσον αφορά στο δεύτερο  θα μπορούσα να συνοψίσω την ουσία σε κάθε προσπάθεια της Ελλάδας σχετικά ως εξής: Διασφάλιση του υποθαλάσσιου πλούτου ως α) εθνικού περιουσιακού στοιχείου β) διαχρονικά, μέσα από την δημιουργία συμμαχιών που θα εξασφαλίζουν στο κράτος γ) τα μέγιστα δυνατά οφέλη και δ) τον πολλαπλασιασμό των συνεργιών. Οφείλει  να δοθεί σημασία στην αποδοχή της κοινής γνώμης και στην απόλυτη διαφάνεια κάθε κοινοπραξίας και δυνατότητα πρόσβασης σε κάθε πληροφορία. Στον απεγκλωβισμό της διαχείρισης από την πολιτική και στην ενσωμάτωση του περιβαλλοντικού κόστους στον προγραμματισμό της παραγωγής, όπου περιβαλλοντικές επιπτώσεις θα μελετώνται, θα μετρώνται, θα καταγράφονται και θα δημοσιεύονται.  Στην δημιουργία προχωρημένων θεσμικών πλαισίων, των κατάλληλων νομοθετικών όρων ή και αλλαγή αυτών, όπου χρειάζεται, ώστε να διασφαλίζεται η ορθολογική χρήση. Στην διασφάλιση των εσόδων για το κράτος μέσα από ένα σύστημα φορολογίας των επενδυτικών εταιριών. Ειδικά για την οικονομία των ορυκτών οφείλει να δοθεί βαρύτητα στην ανακύκλωση και στη δυνατότητα επανεκμετάλλευσης παραπροϊόντων εξόρυξης καθώς και στην ασφαλή διαχείριση των αποβλήτων. Στην δημιουργία μηχανισμών ελέγχου, επίβλεψης και παρακολούθησης σε όλη την διάρκεια ζωής της εκμεταλλευτικής δραστηριότητας. Στην έρευνα και εκπαίδευση, στην συμμετοχή ελληνικών πανεπιστημίων σε νέες τεχνολογίες και στην μεταφορά τεχνογνωσίας, στην ανάπτυξη νέων χρήσεων υλικών και πολλαπλασιασμό της προστιθέμενης αξίας τους. Στην ανάπτυξη υποδομών, ακόμη και σε αυτών που θα έχουν κοινωνικό όφελος ή όφελος και για τους άλλους κλάδους της οικονομίας και που δεν θα εξυπηρετούν μόνο την εξορυκτική βιομηχανία. Στην εφαρμογή συστημάτων διασφάλισης ποιότητας και στην εταιρική ευθύνη που δεν θα βλέπει την οικονομία ξεχωριστά από την κοινωνία και το περιβάλλον. Βέβαια όλα τα παραπάνω είναι ένα κεφάλαιο από μόνο του. Θα έχουμε την ευκαιρία να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι ξεκαθαρίζοντας ότι προχωρούμε σε εξορύξεις, η τεχνολογία των οποίων είναι αρκετά ώριμη, ώστε να μην προκαλεί περιβαλλοντικές επιβαρύνσεις. Είναι ένα τεράστιο διαχειριστικό κομμάτι  και μία φιλοσοφία που δεν θέλει να βλέπει μόνο κέρδη, αλλά να προσπαθεί να εξασφαλίσει αυτά λαμβάνοντας υπόψη και κινδύνους. 

Όσον αφορά στο τρίτο και κατά την γνώμη μου σημαντικότερο κομμάτι, οφείλουμε να μην χάνουμε από τα μάτια μας τα επιτυχημένα μοντέλα αξιοποίησης των εσόδων της οικονομίας υπόγειου και υποθαλάσσιου  πλούτου. Το θέμα δεν είναι μόνο να έχουμε αποθέματα, αλλά να ξέρουμε τι θα κάνουμε με αυτά. Η Νορβηγία διαθέτει το ταμείο διαχείρισης εσόδων (Government Pension Fund Global) από την παραγωγή υδρογονανθράκων. Όλη του η φιλοσοφία βασίζεται στην διασφάλιση των επόμενων γενεών. Το 96% περίπου των εσόδων καταλήγει στο ταμείο προς όφελος της κοινωνικής ασφάλισης και το υπόλοιπο 4% (που είναι η μέση μακροχρόνια απόδοση του ταμείου) στον κρατικό κορβανά. Ισχύει ένας αυστηρός δημοσιονομικός χαρακτήρας (κάτι μικρότερο του 4% σε περιόδους ανάπτυξης, κάτι μεγαλύτερο του 4% σε περιόδους ύφεσης) με διαφάνεια και αποτελεσματικότητα στην διαχείριση κόστους. Τα αποθεματικά του ταμείου ανέρχονται σήμερα σε περίπου 480 δις ευρώ. Η Νορβηγία έχει έτσι ένα πρόβλημα λιγότερο σε σχέση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. Έχει ένα διαχρονικά υγειές σύστημα ασφάλισης που δεν κινδυνεύει από την αλλαγή της ηλικιακής πυραμίδας. Στην Ευρώπη του κοντινού μέλλοντος οι συνταξιούχοι θα αυξηθούν σε σχέση με τους οικονομικά ενεργούς πολίτες και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό, όπου δεν θα μπορούν οι δεύτεροι να χρηματοδοτούν τους πρώτους. Το ασφαλιστικό σύστημα θα καταρρεύσει, εκτός και αν θυσιαστεί μία ολόκληρη γενιά πληρώνοντας και τα δύο. 

Ως επιτυχημένο επίσης παράδειγμα αξιοποίησης εσόδων υπόγειου ή υποθαλάσσιου πλούτου θα πρέπει ίσως να αναφέρω το Ντουμπάι. Οι Άραβες κατάφεραν μία τέτοια αλλαγή στην οικονομία τους σε ένα τόσο μικρό χρονικό διάστημα, που ψάχνει να βρει ακόμη παράδειγμα παγκοσμίως στην διαχείριση κερδών προς μία αέναη ανάπτυξη. Τα έσοδα από την πώληση υδρογονανθράκων ανέρχονταν πριν 20 χρόνια στο 50% του ΑΕΠ, όταν σήμερα αποτελούν μόνο το 5%. Κατάλαβαν, ότι υπάρχει ζωή και μετά το πετρέλαιο. Μέσα από μία πολιτική διαφοροποίησης της οικονομίας τους έγινε μία στοχευμένη μελέτη και σχεδιασμός στους δυνητικούς κλάδους  ανάπτυξης με επέκταση της οικονομικής δραστηριότητας σε νέες αγορές όπως ο τουρισμός, η μεταποίηση, το εμπόριο. Κατάφεραν να μετατρέψουν το εξαντλήσιμο σε ανεξάντλητο.

Κι ενώ ίσως η πρώτη φάση  είναι δουλειά κυρίως  των γεωλόγων, γεωγράφων, σεισμολόγων κτλ, η δεύτερη φάση περιλαμβάνει την συμβολή και συνεργασία μιας σειράς επιστημονικών κλάδων (μεταλλειολογία, οικονομία, ορυκτολογία, νομική, πολιτική, περιβαλλοντολογία, πολεοδομία και χωροταξία κτλ.), η τρίτη και πιο καίρια φάση αποτελεί πρόκληση για την οικονομική επιστήμη. Για κάθε έσοδο από την εκμετάλλευση υδρογονανθράκων, οφείλει να δημιουργηθεί ένας μηχανισμός που θα προβλέπει αμυντικά εργαλεία από την μια μεριά για αποτροπή των ασθενειών του πετρελαίου, πληθωρισμού και οικονομικής αστάθειας από την διακύμανση των διεθνών τιμών, καθώς και επιθετικά εργαλεία από την άλλη μεριά, για πολλαπλασιασμό της προστιθέμενης αξίας των προϊόντων και συνεχούς ανάπτυξης.  Ρίχνοντας λοιπόν μία ματιά σε όλα τα παραπάνω μένει να αναρωτηθούμε, τι από όλα αυτά εφαρμόζει σήμερα η ελληνική πολιτική:

Στο πρώτο κομμάτι ξεκινάμε επιλεκτικά τις έρευνες από το Ιόνιο Πέλαγος, αρνούμενοι να δεχτούμε, ότι η Ελλάδα έχει Αιγαίο και Λιβυκό Πέλαγος! Η Ελλάδα αρνείται να παίξει ένα δυνατό της χαρτί, όταν στο τραπέζι άλλοι τζογάρουν στην βιωσιμότητά της ως κράτος. Γαύγισε η Τουρκία και το βάλαμε στα πόδια. Όσο για το δεύτερο μέρος, τι να πει κανείς… Για την ώρα ό,τι μαθαίνουμε για τις ενεργειακές κινήσεις μας, το μαθαίνουμε από τους εξορυκτικούς διαγωνισμούς που προκηρύσσει το υπουργείο περιβάλλοντος. Από τα άλλα υπουργεία εισπράττουμε μία εκκωφαντική βουβαμάρα. Λες και αυτό το τόσο σημαντικό και λεπτό ζήτημα της εξορυκτικής βιομηχανίας είναι δουλειά μιας και μόνο επιτροπής ενός και μόνου υπουργείου! Στενόμυαλη πρακτική με σχεδιασμό στο γόνατο. Γραφειοκρατία, αδιαφάνεια, πολυνομία, έλλειψη ολοκληρωμένου διεπιστημονικού σχεδιασμού, χρονοβόρες διαδικασίες αδειοδότησης έργων, εξάρτιση του κλάδου από την πολιτική, ελλιπής συνεργασία κεντρικής κυβέρνησης και τοπικής αυτοδιοίκησης. Σχετικά με την τρίτη φάση, άκουσα τον κ. Μανιάτη να μιλάει για την αναγκαιότητα δημιουργίας ταμείου κατά τα νορβηγικά πρότυπα. Χαίρομαι γι αυτό. Όμως συνιστώ την προσοχή σε κάτι που πολύ φοβάμαι άρχισε ήδη να συμβαίνει πριν καλά καλά συσταθεί αυτό το ταμείο: Στην αυτονομία του ως ανεξάρτητου από την πολιτική  εργαλείο από την βουβή παρουσία του ΔΝΤ που βρίσκεται ουσιαστικά πίσω από αυτό χρησιμοποιώντας το ως άλλοθι για την  αποπληρωμή του δημόσιου χρέους! Πασπαλίσαμε με μακιγιάζ μια κακομούτσουνη γριά για να φαίνεται ως εικοσάχρονη καλλονή. 

Η Ελλάδα κρατά στα χέρια της ένα όπλο που  το στρέφει εναντίων της. Αγνοεί τις ευκαιρίες και συσσωρεύει κινδύνους. Έχει την δυνατότητα όχι απλά να γίνει μία εξορυκτική δύναμη, διότι δεν είναι μόνο αυτό το ζητούμενο, αλλά να γίνει στρατηγικός ενεργειακός κόμβος στην ευρύτερη περιοχή της! Πρέπει να καταλάβουμε την διαφορά μεταξύ αυτών των δύο. 

Το πρώτο της εξασφαλίζει χωρίς ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική πρόσκαιρα και αμφισβητούμενα οφέλη, το δεύτερο όμως την καθιστά επί μακρόν υπολογίσιμο οικονομικό και πολιτικό παράγοντα. Στην πρώτη περίπτωση κάθε ρίσκο που θα παράγει  θα είναι μόνο δικό της, στην δεύτερη περίπτωση θα είναι και ρίσκο των άλλων. Θα τρέμουν και μόνο μην κρυολογήσουμε. 

Έχει στην διάθεσή της μοναδικά πλεονεκτήματα: Την ναυτιλία της, την Κύπρο δίπλα της, την στρατηγική της θέση, το υψηλής επιστημονικής κατάρτισης ανθρώπινο δυναμικό της, την εγγύτητά της στην Ευρώπη ως παραγωγός υδρογονανθράκων.

Νομίζουμε, πως ανάπτυξη είναι να εκμεταλλευόμαστε τον ορυκτό ή υποθαλάσσιο  πλούτο πουλώντας τον. Όχι, ανάπτυξη είναι να βλέπεις έναν τεράστιο μαγνήτη να μαγκώνει παλιοσίδερα  να τα ρίχνει σε μία υψικάμινο  και 500 μέτρα παραπέρα, να βγαίνει όλο αυτό, σε ένα αυτοκίνητο που γράφει πάνω Mercedes.  Αλλιώς ήταν αυτό το αυτοκίνητο πριν 20 χρόνια και αλλιώς θα είναι μετά από 20 χρόνια. 

Έχει μία εξέλιξη, γνώσης και τεχνολογίας. Αυτό πουλάνε, την προστιθέμενη αξία της σκουριάς, που μέχρι πριν φτάσει στα χέρια τους δεν έχει καμία αξία και την υπερπολλαπλασιάζουν. Ανάπτυξη δεν είναι να παράγεις πετρέλαιο και να πουλάς πετρέλαιο. Και μετά από 20 χρόνια το πετρέλαιο, πετρέλαιο θα παραμείνει. Ποια η εξέλιξή σου; 

Σημασία έχει να ξέρουμε, ότι η οικονομία των ορυκτών εκμεταλλεύσεων δεν είναι μόνο «σκάβουμε και πουλάμε». Αυτό το κάνουν οι νεκροθάφτες. 

Έχω μία διαφορετική αντίληψη για ανάπτυξη. Δείτε το παράδειγμα στο  Γυαλί της Νισύρου. Είναι ένας βράχος μέσα στην θάλασσα που παράγει ελαφρόπετρα. Κι ενώ κοκορευόμαστε για τις εξαγωγές ελαφρόπετρας (νομίζω κυρίως στο Ισραήλ) δεν έχουμε αντιληφθεί, ότι εισάγουμε όλα τα προϊόντα από τα παράγωγά της, πράγμα που μας κοστίζει φυσικά περισσότερο από τα έσοδά από την εξαγωγή της πρώτης ύλης!  Μια τρύπα στο νερό. 

Συμπερασματικά, στις απόλυτες προτεραιότητές της οφείλουν να ανήκουν: 
α) η δημιουργία ταμείου διαχείρισης εσόδων, όπου συνδυαστικά θα μπορεί να δημιουργεί τόσο αποθεματικά όσο κυρίως θα λειτουργεί και αναδιανεμητικά για τους άλλους κλάδους της οικονομίας τους οποίους και θα αναχρηματοδοτεί 
β) η σύσταση μιας πληθώρας δημόσιων συμμετοχικών εταιρειών επενδύσεων που θα παρέχουν κεφάλαιο σε άλλους τομείς της οικονομίας (από το γερμανικό μοντέλο ανάπτυξης), 
γ) η δημιουργία αναπτυξιακών τραπεζών που θα αιμοδοτούν  την οικονομική της ανασυγκρότηση (βλ. γερμανικές KfW, Rentenbank). Αυτές οι συμμετοχικές εταιρίες επενδύσεων και οι αναπτυξιακές τράπεζες θα μπορούσαν να πριμοδοτούνται και να ανακεφαλαιοποιούνται από τα έσοδα υδρογονανθράκων και να αναδιανέμουν τα κέρδη σε άλλους δυνητικούς κλάδους της εθνικής μας οικονομίας, διασφαλίζοντας και αναλαμβάνοντας ακριβώς αυτήν, την αναδιανεμητική διαφοροποίηση (επιστημονικός όρος) της ελληνικής οικονομίας 
δ) η σύσταση κρατικής εταιρείας υδρογονανθράκων που να διασφαλίζει τα εμπορικά συμφέροντα του κράτους και θα εισάγει τεχνογνωσία από τις κοινοπραξίες (βλ. νορβηγικό παράδειγμα), 
ε) καθετοποίηση της παραγωγής με εξάντληση κάθε δυνατότητας επεξεργασίας των κοιτασμάτων στο έδαφός της (υγροποίηση φυσικού αερίου και όχι απλά εξαγωγή πρώτης ακατέργαστης ύλης, (βλ. Νιγηρία), στ) μεταφορά και διάθεση καθώς και επεξεργασία (ίσως μέρους) του κυπριακού και ισραηλινού αερίου, 
ζ) εκμετάλλευση των οικονομικών ωφελημάτων στην εξωτερική της πολιτική και «δορυφοροποίηση» των γειτόνων της γύρω από αυτήν, αντί να συμβαίνει το αντίθετο όπως σήμερα, 
η) δημιουργία ανεξάρτητων μηχανισμών έρευνας, εποπτείας, ελέγχου και διαχείρισης οικονομικών ευκαιριών και περιβαλλοντικών κινδύνων. 

Ο χρόνος δεν είναι πια πολυτέλεια για την Ελλάδα. Οφείλουμε να κινηθούμε γρήγορα. Έχουμε ξεμείνει κι από «συμμάχους» βλέπεις... Έναν σύμμαχο όμως δεν εκμεταλλευτήκαμε ποτέ και πρέπει ίσως να ανακαλύψουμε εκ νέου: Τους εαυτούς μας! 

Ανδρέας Τσιφτσιάν
Οικονομολόγος


  
Name

Admin Says,739,Break News,10313,History,590,Humor-Σάτυρα-Κεντρίσματα,1064,Interesting,2811,Movies,13,Nature-Travel,614,Reportage-Exclusive,68,Sience - Technology,578,Social Media,138,Sports,1091,Video,29,Άρθρα,621,Αστυνομιία-Έγκλημα,1519,Βιβλία-Εκδόσεις,77,Γιώργος Φάκος,305,Διηγήματα,49,Ειδήσεις,13309,Ηealth - Μedicine,1380,Καταγγελίες,209,Λογοτεχνία,15,Λογοτεχνία.,8,Μαγειρική-συνταγές,903,Μουσική,225,Νίκος Ράμμος,249,Ομογένεια,915,Συγγραφείς,155,
ltr
item
TGBNEWS: Ο κρυμμένος θησαυρός της Ελλάδας
Ο κρυμμένος θησαυρός της Ελλάδας
https://1.bp.blogspot.com/-zkAgnPV8PYk/XVjtsYBCwdI/AAAAAAAAjho/YtimNIeWkLIVtGXsCDc2wdvRHcXUYI1jwCLcBGAs/s640/rinio.jpg
https://1.bp.blogspot.com/-zkAgnPV8PYk/XVjtsYBCwdI/AAAAAAAAjho/YtimNIeWkLIVtGXsCDc2wdvRHcXUYI1jwCLcBGAs/s72-c/rinio.jpg
TGBNEWS
https://www.tgbnews.com/2019/08/blog-post_80.html
https://www.tgbnews.com/
https://www.tgbnews.com/
https://www.tgbnews.com/2019/08/blog-post_80.html
true
2038196663235419812
UTF-8
Loaded All Posts Not found any posts VIEW ALL Readmore Reply Cancel reply Delete By Home PAGES POSTS View All RECOMMENDED FOR YOU LABEL ARCHIVE SEARCH ALL POSTS Not found any post match with your request Back Home Sunday Monday Tuesday Wednesday Thursday Friday Saturday Sun Mon Tue Wed Thu Fri Sat January February March April May June July August September October November December Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec just now 1 minute ago $$1$$ minutes ago 1 hour ago $$1$$ hours ago Yesterday $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago more than 5 weeks ago Followers Follow THIS PREMIUM CONTENT IS LOCKED STEP 1: Share to a social network STEP 2: Click the link on your social network Copy All Code Select All Code All codes were copied to your clipboard Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy