Οι ζωντανοί θησαυροί του Αιγαίου

SHARE:


Του Αλέξανδρου Φραντζή
Δρ. Βιολόγος-Ωκεανογράφος

Υπάρχουν αμέτρητοι θησαυροί στον βυθό του Αιγαίου. Μερικοί απ' αυτούς είναι μνημεία του πανάρχαιου ελληνικού πολιτισμού. Περιμένουν υπομονετικά τον δύτη-αρχαιολόγο που θα τα ανακαλύψει, για να τους χαρίσει μια νέα, δεύτερη ζωή. Όταν κάποτε ανασυρθούν και καθαριστούν, θα βρουν τη θέση που τους αρμόζει στην προσθήκη κάποιου μουσείου. Θα ανήκουν πάλι στην ανθρωπότητα και θα εκτίθενται μπροστά στα μάτια εκατομμυρίων ανθρώπων.

Υπάρχουν όμως και άλλοι αρκετά διαφορετικοί θησαυροί στο βυθό του Αιγαίου. Δεν θα εκτεθούν ποτέ στις προσθήκες των μουσείων, γιατί αντίθετα με τους αρχαιολογικούς θησαυρούς, έξω από το νερό χάνουν το μεγαλύτερο μέρος της λάμψης και της αξίας τους. Η θέση τους είναι στο βυθό και μόνο ο φωτογραφικός φακός μπορεί να τους ανασύρει στην επιφάνεια. Είναι θησαυροί που δεν ανήκουν σε μας, αλλά στο ίδιο το Αιγαίο. Είναι τα παιδιά του, είναι οι υποβρύχιοι κάτοικοί του, οι ζωντανοί, βιολογικοί θησαυροί του.

Οι λέξεις "υποβρύχιος κόσμος" φέρνουν στο μυαλό μια εικόνα που κυριαρχείται από το βαθύ γαλάζιο χρώμα, το λιγοστό φως και την απουσία έντονων χρωματικών αντιθέσεων. Ο θαλάσσιος πυθμένας, για τους περισσότερους ταυτίζεται με την αχανή αμμώδη έρημα ή μ' ένα ομοιόχρωμο καφετί χαλί από φύκη που σκεπάζουν τα βράχια. Ελάχιστοι γνωρίζουν πως αν εξοπλιστούν με μα κοινή μάσκα και την απαιτούμενη θέληση, η άποψή τους για το υποθαλάσσιο περιβάλλον θα ανατραπεί ολοκληρωτικά. Το μυστικό είναι να πλησιάσει κανείς κοντά στον βυθό και να περάσει σε άλλη κλίμακα παρατήρησής του. Ακόμη και στα πρώτα εκατοστά κάτω από το νερό, μπορεί να αρχίσει να ανακαλύπτει έναν άγνωστο όσο και υπέροχο κόσμο.


Σε αντίθεση με το επιβλητικό βαθύ γαλάζιο που κυριαρχεί κάτω από την επιφάνεια, οι οργανισμοί που ζουν στο βυθό συχνά "επιλέγουν" τα χρώματά τους, με την ελευθερία και την φαντασία ιδιόρρυθμου και μεγαλοφυούς καλλιτέχνη. Πραγματικά, δεν ξέρει τι να πρωτοθαυμάσει κανείς. Τα κιτρινοπράσινα φθορίζοντα χρώματα μιας θαλάσσιας ανεμώνας, τα έντονα πορτοκαλιά και κόκκινα των σπόγγων, τα απαλά ροζ και ιώδη των ασβεστολιθικών φυκών ή τους εκκεντρικούς χρωματικούς συνδυασμούς των γυμνοβραγχίων; Το Αιγαίο κρύβει ζωντανούς θησαυρούς, που με την ομορφιά και την ποικιλία των μορφών και των χρωμάτων τους αφήνουν έκπληκτο τον επισκέπτη του βυθού. Η γνωριμία μαζί τους αποτελεί μια γοητευτική αισθητική απόλαυση. Παράλληλα όμως, ανατρέπει πολλές από τις λανθασμένες απόψεις μας περί έμβιου κόσμου γενικότερα.

Η ζωή στη στεριά μας έχει συνηθίσει με ζώα που κινούνται και φυτά που γαντζώνονται γερά στο έδαφος με ρίζες. Για το λόγο αυτό, δεν είμαστε ιδιαίτερα εξοικειωμένοι με την ιδέα ότι, παρότι σταθερά προσκολλημένοι στο βυθό, πολλοί θαλάσσιοι οργανισμοί όπως οι σπόγγο, οι θαλάσσιες ανεμώνες, τα κοράλλια και οι φούσκες είναι ζώα. Κίνηση και ακινησία εξαρτώνται από τις δυνατότητες που παρέχει σε κάθε οργανισμό το περιβάλλον του. Στη θάλασσα, το διαρκώς κινούμενο νερό μεταφέρει πλήθος από τροφικά σωματίδια, διαφόρων μεγεθών και προτιμήσεων. Γιατί να κουράζονται τα ζώα, όταν υπάρχει αυτό το "μάνα εξ' ουρανού"; Ρουφώντας και φιλτράροντας το νερό ή απλώνοντας κολλώδεις βραχίονες για να παγιδεύουν όποιο μικροοργανισμό ή τροφικό σωματίδιο περάσει από κοντά τους, οι σπόγγο, τα κοράλλια και πολλοί άλλοι υποθαλάσσιοι κάτοικοι δεν έχουν κανένα λόγο να τρέχουν πίσω από την τροφή τους. Η σωστή επιλογή μιας "ευάερης" θέσης στο βυθό είναι ικανή να τους εξασφαλίζει τα προς το ζειν για πολλά χρόνια. Γι' αυτό ο ανταγωνισμός για την απόκτησή της είναι έντονος, ειδικά πάνω στον βραχώδη βυθό, που παρουσιάζει μεγαλύτερο ενδιαφέρον.


Στις σκιερές κυρίως πλευρές των βράχων, όπου η παρουσία των φυκών είναι αισθητικά μειωμένη, όλη η διαθέσιμη επιφάνεια είναι συνήθως καλυμμένη από "ζωντανά χαλιά" με απίθανα χρώματα. Αποτελούνται κυρίως από σπόγγους αλλά και άλλα ζώα ή φυτά που δημιουργούν κρούστες πάνω στο βράχο. Πολλά διαφορετικά είδη το ένα δίπλα στο άλλο, συνωστίζονται σαν κομμάτια ενός πολύχρωμου κολλάζ. Ωστόσο, πίσω από τα φανταχτερά χρώματα κρύβεται ένας αργός μα αδυσώπητος αγώνας επιβίωσης. Σε μια πυκνοκατοικημένη και προφανώς προνομιακή γωνιά του βυθού δεν είναι εύκολο να βρει κανείς ένα ελεύθερο κομμάτι βράχου γα να το εποικίσει. Είναι όμως ακόμη δυσκολότερο να το συγκρατήσει για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Ο ανταγωνισμός είναι σκληρός και όλα τα όπλα είναι θεμιτά. Διασυνοριακός χημικός πόλεμος, περικύκλωση του αντιπάλου, επικάλυψη... κι όποιος αντέξει!

Σε ένα κόσμο όπου επιβιώνουν μόνο οι ικανότεροι, το ζητούμενο είναι να αντέχεις στις επιθέσεις των άλλων διατηρώντας τα κεκτημένα, να αναπτύσσεσαι γρήγορα, και να πολλαπλασιάζεσαι επιτυχώς. 
Το ενδιαφέρον  του υποβρύχιου κόσμου δεν περιορίζεται βέβαια, στους οργανισμούς που ζουν σταθερά προσκολλημένοι στο βυθό. Αυτοί είναι απλώς πιο εύκολα προσιτοί και συνήθως πολύ πιο έντονα χρωματισμένοι. Εκατοντάδες άλλοι κάτοικοι του βυθού, οι γαρίδες, οι αστερίες, τα χταπόδια και βέβαια τα ψάρια, έχουν να αποκαλύψουν τις μικρές, εντυπωσιακές, βιολογικές ιστορίες τους στον υποβρύχιο παρατηρητή. Τα ψάρια ειδικότερα, όχι μόνο έχουν μια επιπλέον τροφική και οικονομική αξία για τους ανθρώπους, αλλά και αποτελούν ένα σημαντικό δείκτη της παραγωγικότητας και του πλούτου μιας θάλασσας. Δυστυχώς, σε πολλές περιοχές του Αιγαίου όπου κάποτε τα ψάρια αφθονούσαν, τα τελευταία χρόνια, επικρατεί μια ανησυχητική ηρεμία. Τα σημάδια της ανθρώπινης επέμβασης είναι πλέον εμφανή κι έτσι η συνάντηση με ψάρια μεσαίου και μεγάλου μεγέθους έχει γίνει ιδιαίτερα σπάνια.

Τα κάθε είδους απόβλητα του πολιτισμού μας, αναμφίβολα δηλητηριάζουν την υποθαλάσσια ζωή. Όμως σε ότι αφορά τις ελληνικές θάλασσες και ειδικότερα το Αιγαίο Πέλαγος, η ρύπανση βρίσκεται ακόμα σε σχετικά χαμηλά επίπεδα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να την περιορίσουμε το συντομότερο. Τα καταστρεπτικά αποτελέσματά της είναι άμεσα ορατά μόνο σε συγκεκριμένες περιοχές, όπως ο Σαρωνικός, ο Θερμαϊκός ή ο Παγασητικός κόλπος. Ο κύριος υπαίτιος της απουσίας των ψαριών από τα υποθαλάσσια τοπία του Αιγαίου δεν είναι η ρύπανση, αλλά η καταστροφική υπεραλιεία τους. Χρόνια τώρα, το ψάρεμα με δυναμίτη, η παράνομη χρήση της μηχανότρατας στα ρηχά νερά, το νόμιμο και παράνομο υποβρύχιο ψάρεμα και ο μεγάλος αριθμός των μη επαγγελματιών ψαράδων [που κατορθώνουν να εφοδιάζονται με άδειες για δίχτυα και παραγάδια] δεν αφήνουν και πολλά περιθώρια αναγέννησης στα ιχθυοαποθέματα. Επιπλέον, όλες οι παραπάνω μέθοδοι αλιείας ασκούν μια εξαιρετικά έντονη πίεση πάνω σε ένα και μόνο τμήμα του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Πρόκειται για το παράκτιο οικοσύστημα, που από την φύση του είναι το πιο παραγωγικό, το πιο εύθραυστο και το πιο σημαντικό για την διατήρηση των οικολογικών ισορροπιών.

Για πολλά χρόνια οι άνθρωποι πίστευαν πως οι θάλασσες και οι ωκεανοί έχουν θαυματουργικές, αναγεννητικές ικανότητες. Θεωρούσαν πως τα ιχθυοαποθέματα είναι ανεξάντλητα. Δεν άργησε όμως να αποδειχθεί τόσο εμπειρικά όσο και επιστημονικά, πως επρόκειτο για μεγάλη πλάνη. Η ύπαρξη ορίων αντοχής για κάθε εκμεταλλεύσιμο πληθυσμό είναι πια αδιαμφισβήτητη. Επιπλέον, πρόσφατα αντιληφθήκαμε ότι συχνά, ένα ολόκληρο οικοσύστημα μπορεί να στηρίζεται σε ένα ή ελάχιστα ζωικά είδη που ονομάζονται "είδη κλειδιά". Έτσι, η μείωση των πληθυσμών αυτών και μόνο των ειδών είναι αρκετή για να πυροδοτήσει μια αλυσιδωτή αντίδραση, που οδηγεί στην υποβάθμιση όλου του οικοσυστήματος. Είναι πολύ χαρακτηριστικό το παράδειγμα των σαργών και των καφέ αχινών.


Οι σαργοί είναι κοινά ψάρια και δεν μοιάζουν να έχουν κάτι το ιδιαίτερο. Όσο για τους αχινούς, παρατηρώντας τη μορφή και τις περιορισμένες ικανότητες μετακίνησής τους, θα τους χαρακτήριζε κανείς ως ζώα δευτερεύουσας σημασίας για το θαλάσσιο περιβάλλον. Κι όμως τα φαινόμενα απατούν!
Ο καφέ αχινός Paracentrotus lividus [το χρώμα του οποίου ποικίλλει ανάμεσα στο λαδί, το ανοικτό ή σκούρο καφέ και το μωβ] είναι το πιο σημαντικό φυτοφάγο ζώο της Μεσογείου. Τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά με νεαρά και ώριμα φύκη. Όσο λοιπόν, ο αριθμός των αχινών μιας περιοχής παραμένει σε κανονικά επίπεδα, ο ρόλος τους είναι ευεργετικός. Βοσκώντας, οι αχινοί δημιουργούν περιστασιακά "ξέφωτα" ανάμεσα στα φύκη, αυξάνοντας τοπικά την ποικιλομορφία του βυθού. Μέχρι πρότινος, οι σαργοί που είναι οι κύριοι καταβροχθιστές του καφέ αχινού, διατηρούσαν τους αριθμούς του σε κανονικά επίπεδα. Όμως, η αλόγιστη αλιεία μείωσε ή και εξαφάνισε τοπικά τους σαργούς. Το αποτέλεσμα ήταν να ακολουθήσουν ανεξέλεγκτες πληθυσμιακές εκρήξεις των αχινών, που κυριολεκτικά εξαφανίζουν την υποθαλάσσια βλάστηση και μετατρέπουν τον βυθό σε γυμνό, σεληνιακό τοπίο. Μαζί με τα "δάση" και τα "λιβάδια" των φυκιών, εξαφανίζονται χιλιάδες μικροπεριβάλλοντα διαβίωσης, διατροφής, προστασίας και ωοτοκίας πολλών μικρών ζώων όπως τα σκουλήκια, τα καβούρια, οι γαρίδες, τα μικρά ψάρια.

Πολλά ψάρια που δεν έχουν άμεση αλλά έμμεση ανάγκη τα φύκη, πλήττονται σοβαρά με τη σειρά τους, γιατί χάνονται τα μικροπεριβάλλοντα όπου ζει και αναπαράγεται η τροφή τους, ή οι χώροι όπου τα ίδια εναποθέτουν τα αυγά τους και προστατεύονται σε νεαρή ηλικία. Έτσι, μια φαινομενικά περιορισμένη επέμβαση του ανθρώπου [υπεραλιεία των σαργών] οδηγεί, βήμα προς βήμα, σε μια ολική ανατροπή της ισορροπίας του οκοσυστήματος.

Υπάρχουν πολλά ακόμη παραδείγματα, που εύκολα μπορούν να δείξουν πόσο λίγο γνωρίζουμε το θαλάσσιο περιβάλλον μας.

Αγνοώντας τόσο την αξία του όσο και τις αρχές ομαλής λειτουργίας του, είναι φυσικό να μην το εκτιμάμε και να μην το σεβόμαστε όσο του αξίζει. Βασική προϋπόθεση γα να μπορέσει να επιβιώσει το θαλάσσιο περιβάλλον μας, είναι να γίνει πλατιά κατανοητό ότι από αισθητικής, οικολογικής αλλά και οικονομικής άποψης αποτελεί ένα ανεκτίμητο κομμάτι φυσικής κληρονομιάς, από το οποίο εξαρτώμεθα όλοι. 

Σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες τα μικρά παιδιά έρχονται σε επαφή με τις καταδύσεις και εξοικειώνονται με τον κόσμο του βυθού από δέκα χρονών! Στα ονομαζόμενα "μαθήματα για την θάλασσα", τα παιδάκια γνωρίζουν από κοντά την συναρπαστική εμπειρία της επαφής με τον κόσμο του απέραντου γαλάζιου. Μπορούμε να συλλάβουμε άραγε πόσο συγκλονιστική είναι για την αθώα, εξερευνητική και τρυφερή ψυχούλα ενός παιδιού μια τόσο άμεση επικοινωνία με τον υποβρύχιο κόσμο; Μπορούμε να καταλάβουμε πόσο βαθιά χαράζει μια σχέση ειρήνης, σεβασμού και αρμονίας με το θαλάσσιο περιβάλλον του; Είναι ένα παράδειγμα που το Αιγαίο μας επιτρέπει και ταυτόχρονα μας επιβάλλει να το μιμηθούμε.

Η ελπίδα για το μέλλον είναι να αξιοποιήσουμε αυτά που μας παρέχουν οι θάλασσές μας, με ήπιες μορφές εκμετάλλευσης, συμβατές με την προστασία του περιβάλλοντος. Τέτοιες είναι η παραδοσιακή παράκτια αλιεία, η σωστή ανάπτυξη των υδατοκαλλιεργειών και οι σύγχρονες, ποιοτικές μορφές οικοτουρισμού. Σε περιοχές όπου οι άνθρωποι άρχισαν να πονούν και να σέβονται την φυσική τους κληρονομιά, η μεσογειακή φύση έδειξε πολύ γρήγορα ένα αναγεννημένο πρόσωπο. Σε πολλά θαλάσσια πάρκα, ακόμη και κάτω από συνθήκες μερικής προστασίας, τα ψάρια επέστρεψαν με εντυπωσιακό τρόπο.΄Οπου μάλιστα η προστασία συνδυάστηκε με ένα σωστά σχεδιασμένο οικοτουρισμό [φυσιολατρικές περιηγήσεις, καταδύσεις κ.λ.π.], οι κάτοικοι είδαν τα εισοδήματά τους να ανεβαίνουν κα κατάλαβα γρήγορα, ότι ένα ψάρι αξίζει χίλιες φορές περισσότερο στο βυθό, παρά στο πιάτο. Αλλά και οι ψαράδες που αποδέχτηκαν και σεβάστηκαν τα θαλάσσια πάρκα, ως τόπους αναπαραγωγής των ψαριών, είδαν την παραγωγή τους να ανεβαίνει.

Η δημιουργία θαλάσσιων παρκών δεν είναι βέβαια η πανάκεια όλων των οικολογικών προβλημάτων μας. Άλλωστε, μικρές προστατευόμενες περιοχές δεν θα μπορούσαν να παραμείνουν οικολογικά υγιείς, αν όλα γύρω τους καταστραφούν. Όμως, εκτός από τα κέντρα αναγέννησης των ιχθυοαποθεμάτων και ζωντανά μουσεία φυσικής ιστορίας που προστατεύουν σπάνια είδη, τα θαλάσσια πάρκα μπορούν να είναι παραδείγματα αρμονικής συνύπαρξης ανθρώπου και φυσικού περιβάλλοντος, και πάνω από όλα, χώροι εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης του κοινού. Αυτός είναι κι ο σημαντικότερος ρόλος τους, αφού η πολυπόθητη πια "οικολογική συνείδηση" δεν μπορεί να επικρατήσει αυθόρμητα. Τι καλύτερη κληρονομιά θα μπορούσαμε να αφήσουμε στις μέλλουσες γενεές, ώστε να μπορέσουν κι αυτές, να χαρούν ζωντανό τον πλούτο και την ομορφιά του βυθού του Αιγαίου; 

COMMENTS

Name

Admin Says,739,Break News,10312,History,608,Humor-Σάτυρα-Κεντρίσματα,1070,Interesting,2908,Movies,13,Nature-Travel,632,Reportage-Exclusive,68,Sience - Technology,595,Social Media,138,Sports,1116,Video,29,Άρθρα,633,Αστυνομιία-Έγκλημα,1592,Βιβλία-Εκδόσεις,76,Γιώργος Φάκος,329,Διηγήματα,49,Ειδήσεις,13610,Ηealth - Μedicine,1424,Καταγγελίες,209,Λογοτεχνία,21,Λογοτεχνία.,8,Μαγειρική-συνταγές,953,Μουσική,229,Νίκος Ράμμος,253,Ομογένεια,921,Συγγραφείς,155,
ltr
item
TGBNEWS: Οι ζωντανοί θησαυροί του Αιγαίου
Οι ζωντανοί θησαυροί του Αιγαίου
https://1.bp.blogspot.com/-QWyQVJeCHGw/XbtPpJM3eBI/AAAAAAADxp8/Z0evX_sgI-IbwlVYwE4rutANCMla5T7TwCLcBGAsYHQ/s640/stingray-4392776_960_720.jpg
https://1.bp.blogspot.com/-QWyQVJeCHGw/XbtPpJM3eBI/AAAAAAADxp8/Z0evX_sgI-IbwlVYwE4rutANCMla5T7TwCLcBGAsYHQ/s72-c/stingray-4392776_960_720.jpg
TGBNEWS
https://www.tgbnews.com/2019/10/blog-post_677.html
https://www.tgbnews.com/
https://www.tgbnews.com/
https://www.tgbnews.com/2019/10/blog-post_677.html
true
2038196663235419812
UTF-8
Loaded All Posts Not found any posts VIEW ALL Readmore Reply Cancel reply Delete By Home PAGES POSTS View All RECOMMENDED FOR YOU LABEL ARCHIVE SEARCH ALL POSTS Not found any post match with your request Back Home Sunday Monday Tuesday Wednesday Thursday Friday Saturday Sun Mon Tue Wed Thu Fri Sat January February March April May June July August September October November December Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec just now 1 minute ago $$1$$ minutes ago 1 hour ago $$1$$ hours ago Yesterday $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago more than 5 weeks ago Followers Follow THIS PREMIUM CONTENT IS LOCKED STEP 1: Share to a social network STEP 2: Click the link on your social network Copy All Code Select All Code All codes were copied to your clipboard Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy